گفت‌وگو با مهدی جعفری نویسنده‌ی رمان پیاده‌روی در ته دنیا

زندگی، حتی در بیهوده‌ترین و پوک‌ترین وضعیت ممکن

دکتر فرشید سادات‌شریفی

مهدی جعفری را ده سال است می‌شناسم. بیش از دو دهه است که در شیراز و عرصه‌ی داستانش قلم می‌زند و نتیجه‌‌ی این مدت فعالیت رمان‌ها و مجموعه‌داستان‌های اثرگذاری است. به بهانه‌ی آخرین اثرش، پیاده‌روی در ته دنیا، که محل توجه مخاطبان بوده و به چاپ دوم رسیده، با او گفت‌وگو کرده‌ام.

فرشید سادات‌شریفی

نخستین بار گفتش کز کجایی 

از دیار آشنایی، از جهانی که زیر و بم و تار و پودش را با دیگران شریکم و بعد از آن از شیراز، جایی که چند نقطه‌ی آن را بیش از هر جای دیگری در این دنیا دوست دارم. در شیراز به دنیا آمدم، زندگی می‌کنم و یحتمل همین‌جا هم خواهم مرد.

پیاده‌روی تا ته دنیا به طبقات فرودست جامعه می‌پردازد؛ چرا؟ تجربه‌ی شخصی است یا چیز دیگر؟

بخشی از آن تا حدی به تجربیات شخصی بازمی‌گردد، اما به گمانم این بخش از جامعه، با این‌که اکثریت را تشکیل می‌دهند، جای چندانی در ادبیات معاصر ما ندارند و به معنای مضاعف به‌حاشیه رانده شده‌اند. از طرفی، به عکس، زیست‌جهان طبقات بالا و متوسط جامعه، که دست‌کم در حیطه‌ی داستان ایرانی گویی هر کدام رونوشت آن دیگری است، عرصه‌ای است که امکان تجربیات متفاوت و بدیع در آن فراهم است. به هر حال، آنچه در نوشتن این کار برایم در درجه‌ی اول اهمیت بود خود زندگی است، حتی در بیهوده‌ترین و پوک‌ترین وضعیت ممکن.

درد و تنهایی، این اثر را مشابه رمان قبلی‌ات می‌کند. این همه توجه به درد و تنهایی از کجا می‌آید؟

فکر کنم از این جهان نابه‌سامان پر از زخم، از دنیای تفاوت‌ها، پایان‌بندی‌هایی که عامل آن یک اقتدارِ (اغلب نامرئیِ) توجیه‌ناپذیر است. از تعصب‌ها، جهل‌ها، قدرت مهارناپذیر حاکمان سیاسی و اقتصادی و برخی روشنفکران احمق و شاید نان‌به‌نرخ‌روزخوری که دست‌کم از زمان عهد عتیق تا کنون مدام در حال ساختن دستگاه‌هایی به‌اصطلاح فکری هستند که همه چیز را توجیه کنند: سازندگان خوش‌بینی‌های مضاعف. به دلیل همین توجیهات عوام‌فریبانه که جز سمبل‌کاری و خزعبل به خورد مردم نمی‌دهند و در نهایت این‌که برای این همه هیچ توضیحی نمی‌توان یافت.

البته، این دو رمان، چه در ساخت و چه در نوع نگاهشان به مسائل، متفاوت‌اند. شاید حضور شخصیت‌هایی مشابه مهم‌ترین وجه مشترکشان باشد. از طرفی، در مورد سهراب نباید زیاد اغراق کرد. او به هر حال هنوز توان ادامه‌دادن دارد، هنوز زنان زندگی‌اش را دارد و به عنوان یک قاتل خیلی هم خوش‌شانس است. شاید رمان از طنز بی‌بهره نباشد.

آیا با این تحلیل منتقدان موافقی که سهراب علی‌رغم پرداخت خوب شخصیتش به خاطر رنج‌ها و محرومیت‌ها سطحی به جهان می‌نگرد؟

سطحی؟ نمی‌دانم، ولی احمق نیست. شاید به عمیق‌ترین معنای ممکن انسانی معمولی است و تأکید دارم انسان است و بسیار عادی. مگر هفت‌میلیارد جمعیت روی زمین همه روشنفکرند؟ شاید او در کنار معدودی از شخصیت‌های داستانی ما در مقابل و مواجهه با انبوه شبه‌روشنفکرانی باشد که جهان داستانی ما را اشغال کرده‌اند. اشتباه نشود، ایرادی به این‌گونه شخصیت‌ها نمی‌گیرم، چنانچه خودم نیز سراغ آن آدم‌ها هم رفته‌ام. ولی سهراب قدری متفاوت است: سهراب نه موقعیتش را دارد، نه توانش را که به جهان بنگرد، که البته فکر کنم این غیاب نگرش بهتر از قالب‌های قراردادی و اکتسابی است که بر اثر تأثیر محیط و اقتدار حاکم بر آن عمده‌ی انسان‌ها به آن دچارند. زندگی، زیستن و ادامه‌دادن همه‌ی وجود اوست. در رمان قبلی‌ام، سادگی اسفندیار و پریوش را دیگر شخصیت‌ها می‌پوشاندند. در آن رمان، سعی داشتم با مقاله‌ها و تحشیه‌ها و توضیحات چیزی بگویم موازی و هم‌جهت با داستان اثر، اما در این یکی تا حدود زیادی سهرابِ خیلی معمولی برهنه در برابر ماست. اما بین جهان سهراب و آنچه رمان ترسیم می‌کند فاصله‌ای وجود دارد. در پس و بالای این غیاب نگرش در سهراب، به گمانم می‌توان پوکی و پوچی هر توضیح یا تفسیری را، یکسویه‌بودن رانه‌های اجتماعی را و بی‌تفاوتی هستی را دید. رمان، چه در فرم و چه در نگاهش، سعی دارد همیشه این فاصله را گوشزد کند و فکر می‌کنم دست‌کم برای خواننده‌ی حرفه‌ای چیزی بیش از آن دارد که برای سهراب داشت. از طرفی، تمام تلاشم را کرده‌ام که در رمان چیزی نباشد که در قد و قامت سهراب نگنجد، به‌خصوص در مورد نثر داستان که در عین سادگی گفتار، سهراب باید از پس سنگینی و فراز و فرود‌های کار برمی‌آمد. راستش، نثرش را به‌شخصه دوست دارم و چند نفری از دوستان هم که پیش از چاپ کار را خوانده بودند با من موافق بودند.

شیراز سنت جمع‌خوانی و نقد پیش از چاپ قدرتمند و پرسابقه‌ای دارد. آیا این اثر هم پیش از چاپ از آن حلقه بهره برد و آیا از طبقه‌ی امثال سهراب خواننده‌ای بوده که پیش یا پس از چاپ کار را بخواند و به تو بازخوردی دهد؟

به دلایلی جمع‌خوانی پیش از چاپ را مفید نمی‌دانم، اما همیشه قبل از ویرایش نهایی چند نفری کار‌هایم را می‌خوانند که بسیار هم مفید است. این کار را دوستان عزیزم محمد کشاورز، قاسم شکری، محمد پورابراهیم و ابوتراب خسروی پیش از چاپ خواندند و ضمن تشویق‌هایشان توصیه‌های مفیدی داشتند و البته باید از همسرم، سیما عبداللهی، هم تشکر کنم که در مرحله‌ی بازنویسی به‌دقت کار را خواند و توصیه‌ها و تشویق‌هایش را دریغ نکرد. اما سخت است کسانی مانند سهراب را به خواندن واداشت، البته اگر بتوان کسی مشابه او را در جهان واقعی پیدا کرد. اما دو ـ سه مورد پیش آمده از انسان‌هایی کم‌وبیش دور از کتاب، که به عکس رمان قبلی‌ام که لابد به نظرشان بی‌سروته و سنگین می‌آمده و خوانده‌نخوانده رهایش کرده بودند و لابد در دل فحشی هم داده بودند، با لذت کار را خوانده بودند و جز این نوعی حس همدلی توأم با خشم نسبت به سهراب داشتند.

کمی از بازخوردهای پس از انتشار بگو لطفاًً.

دقیقِ دقیق نمی‌دانم، ولی ظاهراً مقبول واقع شده. این کتاب امکان برقراری ارتباط با طیف وسیع‌تری از خوانندگان را دارد. از طرفی، فکر می‌کنم کاری است که در حوزه‌ی داستان‌نویسی ما حرف‌هایی برای گفتن داشته باشد.

الآن کجای سیر نویسندگی‌ات هستی به نظر خودت؟ کجای سیر چاپ‌شده‌ها و کجای سیر چاپ‌نشده‌ها؟

در میانه‌ی راه. فکر کنم نویسنده همیشه در میانه‌ی راه ایستاده، مگر وقتی که مرده باشد.

از چاپ‌شده‌ها، چاپ‌نشده‌ها و انتظارهای طولانی‌ات در راه نشر بگو.

سانسور و این انتظارها و نابه‌سامانی‌ها چندان گفتن ندارد؛ درد مشترک است. اولین کارم، مجموعه‌داستان تیره‌تر از رنگ شفاف مارمولک‌ها، تقریباً خوانده نشد؛ چون پخش بسیار بسیار بدی داشت. دو کار بعدی هم حدود چهار ـ پنج سال طول کشید که مجوز نشر گرفتند.

از نویسندگانی هستی که خوب و گزیده متون غیرداستانی و نظریه می‌خوانند. از کم‌وکیف تأثیر این خوانده‌ها بر خودت بگو لطفاً.

گرایش به متون نظری و فلسفی در درجه‌ی اول علاقه‌ای شخصی بود، اما نویسنده، بدون مطالعات فراداستانی، امکان خوب‌نوشتن را از خود می‌گیرد. داستان، به‌خصوص رمان، مهم‌ترین و شاید تنها فرمی است که در آن اندیشه و احساس، به معنای واقعی کلمه، تلاقی پیدا می‌کنند و چه بسا سویه‌ی اندیشگانی آن مهم‌تر باشد.

از کارهای در دست انجامت بگو لطفاً.

رمانی آماده‌ی چاپ دارم. یکی دیگر هم هست که در مرحله‌ی ویرایش نهایی است، ولی فعلاً آن‌قدر مشغله دارم که فرصت اتمام آن را پیدا نمی‌کنم. مشتی داستان کوتاه هم هست که نیمه‌کاره یا بازنویسی‌نشده رها شده‌اند و فعلاً برنامه‌ای برایشان ندارم.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

 
کتاب‌ها
مقالات
 
 
انجمن رمان ۵۱
آن‌ها که برای بودن در کنار ما، برای بودن در این انجمن، تمایل خود را اعلام کردند پنجاه‌و‌یک نفر بودند. برای همین، نامِ نامیِ پنجاه‌و‌یک را برگزیدیم برای انجمن تا تأکید کرده باشیم بر مبارکی حضور فردها، حضور یک‌یک‌ها برای شکل‌گیری «ما». بعد از آن، فکر کردیم بیاییم آن فکرها و حرف‌ها و بحث‌ها و جدل‌ها را با دیگران به اشتراک بگذاریم؛ به جای این که پنجاه نفرمان مخاطب یکی‌مان باشیم، پایگاه‌ی برپا کنیم به یُمن حضور همه‌ی آنانی که در هوای رمان فارسی نفس می‌کشند. این چنین بود که پایگاه انجمن رمان پنجاه‌و‌یک شکل گرفت تا از این پس، حرفی اگر درباره‌ی رمان داریم، آشکارا بزنیم و شما را به مشارکت دعوت کنیم؛ شاید، شاید بتوانیم هوایی تازه باشیم در آلودگی هوای زمستان ۱۳۹۳.
پایگاه انجمن رمان پنجاه‌و‌یک

سردبیر: مصطفی انصافی
دبیر رمان خارجی: هنگامه مظلومی
دبیر رمان ایرانی: علیرضا رحیمی موحد
دبیر رمان اعضا: لیلا عطارچی
مشاور هیئت تحریریه: محمدحسن شهسواری
لینکده: سید وحید جمالی، نیلوفر انسان
 

مطالب منتشرشده در این پایگاه صرفاً دیدگاه نویسنده‌ی آن است و لزوماً دیدگاه پایگاه انجمن رمان 51 نیست.

بازنشر همه یا بخشی از مطالب این پایگاه در رسانه‌ها و نشریات، تنها با ذکر منبع و درج لینک مبدأ مجاز است.

تماس با ما