یادداشتی در معرفی در رویای بابل

عسل تلخ

اشکان نیری

عنوان انگلیسی و کامل این رمان Dreaming of Babylon: A Private Eye Novel 1942 و عنوان فارسی فقط در رؤیای بابل است. private eye یا private detective یا همان «کارآگاه خصوصی» کارآگاهی است که برای پلیس کار نمی‌کند، مثل شرلوک هولمز و سام اسپید. بنابراین، عنوان اصلی این رمان و هم‌چنین طرح جلد چاپ اول رمان با صراحت و بدون رودربایستی به ما آدرس یک رمان ژانری قدیمی را می‌دهد. اما در ترجمه‌ی فارسی این کتاب، به دلیل نامشخصی، این آدرس محو شده است! همین بی‌ژانری در ظاهر ترجمه‌ی فارسی این کتاب باعث شده خواننده از تجربه‌ی خواندن یک رمان ضدژانر تا حد زیادی محروم شود و یا حداقل تجربه‌ای نصفه‌نیمه برای خواننده‌ی فارسی‌زبان باشد.

dreaming-of-babylon

شخصیت اصلی رمان کارآگاهِ خصوصی آس‌وپاسی است به نام سی. کارد که در آپارتمانی اجاره‌ای در سانفرانسیسکوی سال ۱۹۴۲ زندگی می‌کند و مدت‌هاست به خاطر بیکاری نتوانسته اجاره‌اش را به زن صاحب‌خانه بپردازد. سی. کارد به گمان خودش تنها یک ضعف دارد که مانع موفقیت او در کارش شده است و آن هم این است که بیش از حد در رؤیای بابل فرومی‌رود.

امپراتوری بابل برای سی. کارد حکم آرمان‌شهری را دارد که در آن خود را یک قهرمان محبوب می‌بیند. هر وقت که بیکار می‌شود، داستان و ماجرا و شخصیتی برای خودش در بابل می‌سازد و چنان در خیال‌بافی‌هایش غرق می‌شود که حتی به‌موقع نمی‌تواند از اتوبوس پیاده شود. این کار برای او به چنان وسواسی تبدیل شده که حتی ایدئال زندگی واقعی‌اش هم این است که آن‌قدر تأمین باشد که بتواند با خیال راحت بنشیند و در رؤیای بابل غرق شود.

او نیمی از حجم رمان را در سانفرانسیسکو در حین پرسه‌زنی و خیال‌بافی به دنبال گلوله‌هایی برای هفت‌تیر خالی‌اش می‌گردد، آن هم فقط به این خاطر که مشتری جدیدش، که امیدوار است پول خوبی بدهد، به او گفته حتماً یک هفت‌تیر پُر همراهش داشته باشد. در این پرسه‌زنی‌ها ما، همان‌طور که با فانتزی‌های بابلی سی. کارد همراه می‌شویم، به خرده‌روایت‌هایی برمی‌خوریم که در نیمه‌ی دوم داستان، ماجرای کارآگاهی رمان را به‌پیش می‌برند.

ماجرای رمان در سال ۱۹۴۲ می‌گذرد و براتیگان با پیش‌کشیدن بی‌ربط و باربط اسامی خاص و شمایل تاریخی سعی می‌کند فضای دهه‌ی سی و چهل آمریکا را با طنز و تخیلات کاریکاتوری خاص خودش بسازد و هجو کند. گرچه در این راه چندان موفق و البته مصر نیست، پس‌زمینه‌ی جنگ (جنگ جهانی دوم و جنگ داخلی اسپانیا)، تبعیض‌های نژادی و ملی، کلیشه‌ها و سوپراستارهای هالیوودی و غیره، از پس دهه‌های سی و چهل، سایه‌ی دهه‌های ملتهب شصت و هفتاد آمریکا را نشان می‌دهند. شاید قصد براتیگان از نشانه‌رفتن زمان قدیم بی‌سیرت‌کردن نوستالژی سیاسی، تاریخی و صنعت سرگرمی آمریکاست.

فصل‌های کوتاهِ یکی ـ دوصفحه‌ای، به‌خصوص در نیمه‌ی اول رمان که سی. کارد به دنبال پرکردن اسلحه‌اش است، شبیه داستان‌های بسیار کوتاهی هستند که پر از توصیفات عجیب‌وغریب و طنزآمیز براتیگان‌اند. سی. کارد در پیرنگی شبه‌پیکارسک به افراد مختلفی که شبیه خودش در حاشیه‌ی جامعه‌ی آمریکا وول می‌خورند برخورد می‌کند و با هر دوز و کلکی سعی می‌کند چند دلاری یا چند گلوله‌ای از آن‌ها قرض بگیرد.

ماجرای کارآگاهی عملاً از نیمه‌ی دوم رمان آغاز می‌شود و ابتدا کلاسیک و کهنه به‌نظر می‌رسد، اما بعد با طنز عصبی و تلخ براتیگان چنان سوراخ‌سوراخ و درب‌وداغان می‌شود که در نهایت در فصلی که قرار است مثلاً به اوج و گره‌افکنی معمول داستان‌های کارآگاهی برسد، پیرنگ با یک ضداوج[۱] کاملاً منهدم می‌شود و سی. کارد را دوباره به خیال‌بافی‌های بابلی‌اش پرتاب می‌کند.

براتیگان، در نیمه‌ی دوم رمان، شمایل ژانری کارآگاهی را تا مرز بی‌معناشدن هجو می‌کند. شاید بی‌معناترین و بامزه‌ترین آن‌ها زن بلوندی باشد که پشت سر هم آبجو می‌نوشد، اما نیازی به توالت‌رفتن ندارد. این زن چند دسته از خلافکارها و دزدها و هم‌چنین کارآگاه داستان را به دنبال مأموریتی می‌فرستد و باعث می‌شود همه چیز درهم و قاطی شود و البته هیچ منطقی هم در این آشفته‌بازار وجود ندارد. چه منطقی؟ در دنیایی که پلیس ابرقهرمان آن هم نیاز به پول دارد، حرف‌زدن از منطق بیهوده است. منطق را هم با چند اسکناس پول می‌شود خرید و فروخت.

تلاش براتیگان برای نقیضه‌نویسی در ژانر کارآگاهی و علمی ـ تخیلی در مواقع کمی موفق به گذر از سطح شوخی با کلیشه‌ها و تبدیل‌شدن به یک رمان مستقل می‌شود. براتیگان، حتی در بخش‌های فانتزی بابل، فقط می‌تواند مزه بپراند و طعنه بزند، بدون این‌که افشاگرانه، سرگرم‌کننده یا حتی فقط بامزه باشد. شاید تنها ماجرای اولین باری که سی. کارد وارد دروازه‌های بابل شد واقعاً بامزه و در عین حال تلخ باشد. آن‌جا که سی. کارد، در حالی که توپ بیس‌بال به سرش نزدیک می‌شود، به جای بالاآوردن چوب و زدن توپ، برای اولین بار وارد بابل می‌شود، ما نیز با رؤیای ابربازیکن بیس‌بال بابل، زمان‌های خوشی را سپری می‌کنیم و چند فصل بعد به همراه سی. کارد به‌هوش می‌آییم و پا به این دنیای بی‌رحم می‌گذاریم.

براتیگان در این رمان با رؤیاهای مختلفی به جز رؤیای بابل سروکار دارد و آن‌ها را یک‌به‌یک مسخره می‌کند. از رؤیای چاه‌های نفت در رُود آیلند که سی. کارد از خودش می‌سازد تا زن صاحب‌خانه را در آخرین روز زندگی‌اش سرگرم کند گرفته تا فانتزی‌های کوچک جنسی مأمور پزشکی قانونی شهر سانفرانسیسکو و در نهایت رؤیای زندگی ایدئال آمریکایی که سی. کارد در نظر دارد با ده‌هزار دلار برای خود جفت‌وجور کند تا با خیال راحت به رؤیای بابل فرورود! رؤیاهایی درون رؤیاهایی دیگر.

در نهایت، براتیگان در رمان در رؤیای بابل آن‌قدر تلخ است که با یک من عسل توصیفات بامزه‌ی براتیگانی‌اش هم نمی‌شود قورتش داد. دنیای کاریکاتوری و کمیک‌بوکی بابل هم، که قرار است مفری برای سی. کارد باشد، آن‌قدر باسمه‌ای ساخته شده که عملاً به درد خود سی. کارد می‌خورد نه مخاطبان. این در صورتی است که براتیگان در داستان‌های کوتاهش آمریکای معاصر را گرچه درب‌وداغان و ورشکسته درست می‌کند، دنیایش هنوز پر از آشغال‌های سرگرم‌کننده و بامزه است که می‌توان در آن تفریح کرد. اما در رؤیاهای بابلی این رمان تنها کاری که می‌شود کرد پوزخندزدن به تقلاهای سی. کارد برای زنده‌ماندن در دنیایی آن‌چنان خراب است که رؤیابافی در انتها نزدیک است او را روانه‌ی یک قبر تازه‌کنده‌شده کند و مادر غرغرویش، که کاری جز عذاب‌وجدان‌دادن به پسرش ندارد، او را از این سقوط نجات می‌دهد.


[۱] anti-climax

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

 
کتاب‌ها
مقالات
 
 
انجمن رمان ۵۱
آن‌ها که برای بودن در کنار ما، برای بودن در این انجمن، تمایل خود را اعلام کردند پنجاه‌و‌یک نفر بودند. برای همین، نامِ نامیِ پنجاه‌و‌یک را برگزیدیم برای انجمن تا تأکید کرده باشیم بر مبارکی حضور فردها، حضور یک‌یک‌ها برای شکل‌گیری «ما». بعد از آن، فکر کردیم بیاییم آن فکرها و حرف‌ها و بحث‌ها و جدل‌ها را با دیگران به اشتراک بگذاریم؛ به جای این که پنجاه نفرمان مخاطب یکی‌مان باشیم، پایگاه‌ی برپا کنیم به یُمن حضور همه‌ی آنانی که در هوای رمان فارسی نفس می‌کشند. این چنین بود که پایگاه انجمن رمان پنجاه‌و‌یک شکل گرفت تا از این پس، حرفی اگر درباره‌ی رمان داریم، آشکارا بزنیم و شما را به مشارکت دعوت کنیم؛ شاید، شاید بتوانیم هوایی تازه باشیم در آلودگی هوای زمستان ۱۳۹۳.
پایگاه انجمن رمان پنجاه‌و‌یک

سردبیر: مصطفی انصافی
دبیر رمان خارجی: هنگامه مظلومی
دبیر رمان ایرانی: علیرضا رحیمی موحد
دبیر رمان اعضا: لیلا عطارچی
مشاور هیئت تحریریه: محمدحسن شهسواری
لینکده: سید وحید جمالی، نیلوفر انسان
 

مطالب منتشرشده در این پایگاه صرفاً دیدگاه نویسنده‌ی آن است و لزوماً دیدگاه پایگاه انجمن رمان 51 نیست.

بازنشر همه یا بخشی از مطالب این پایگاه در رسانه‌ها و نشریات، تنها با ذکر منبع و درج لینک مبدأ مجاز است.

تماس با ما