چینشی لایه‌لایه و در پرده از دغدغه‌ی پررنگ ترس

ترس‌خوردگی

آرش محمودی

از اصلی‌ترین مباحثی که در کتاب من آلیس نیستم، ولی این‌جا خیلی عجیبه مطرح می‌شود ترس به مثابه‌ی یک ابزار است و بیش از آن‌که ما با یک اثر روان‌شناختی، یک بیماری و یا یک شخصیت میکروپسیایی طرف شویم، با چینشی لایه‌لایه و در پرده از دغدغه‌ای پررنگ ــ ترس ــ طرفیم و گویی نویسنده تمرکز خود را بر همین فلسفه معطوف کرده و مخاطب را با زوایایی بزرگ و کوچک از ترس و عملکرد و تأثیرات آن آشنا می‌کند. در سرتاسر متن اشاراتی مستقیم و در لفافه را می‌توان یافت که گواه این مدعاست. گویی میکروپسیا رابطی است برای بیان حرفی دیگر («انگار این سندروم در بزرگ‌ترکردن شک و ایمان بی‌تأثیر نبود …»).

رویکرد پست‌مدرنیستی روایت و انتخاب درست سندروم میکروپسیا مانند واصلی در خدمت توجیه‌پذیرکردن شکل روایت و تونل‌زدن‌های زمانی است. هر مقطع از رمان دارای ستونی داستانی است که خرده‌داستان‌ها و خرده‌روایت‌هایی به گِردش حلقه بسته و رمان را به سه بخش زمانی شلخته و غیرخطی تقسیم کرده‌اند. راوی مدام در کودکی، جوانی و بزرگسالی خود پرسه می‌زند و سرگشته به دنبال حلقه‌ای گم‌شده و راهی برای فرار می‌گردد که در این کنکاش، در هر مقطع زمانی، اشکالی از ترس هویدا می‌شود. انتخاب هوشمندانه‌ی صحنه‌هایی از دل تاریخ و حافظه‌ی جمعی به طور مثال در کودکی به شرح زیر است:

شهر موش‌ها: موشی که ترس ازدست‌دادن موقعیت و منصب خود را دارد؛ مبصر یازده‌ساله‌ی کلاس: ترس و استرس مبصر کلاس در جواب‌دادن به معلم و در آخر هم پاسخی غریب و اشتباه؛ آلیس و خانه‌ی خرگوش: تغییر حالت آلیس، متورم‌شدنش در خانه‌ی خرگوش و فشاری که او و خانه را تا سرحد انفجار می‌برد؛ تفنگ‌های کاغذی: آتش‌گرفتن راوی به خاطر ابتکاری که با تفنگ‌ها انجام می‌دهد و ترس از عواقب آن.

مقطع بعد: غرق‌شدن ناوچه‌ی پیکان: جنگ برای من کشتیِ شکسته‌ای است که دارد غرق می‌شود و عمویم را با خودش می‌برد؛ عاشقانه‌ای نافرجام: آشنایی و هم‌کلام‌شدن با دختری در شمال و غیب‌شدن دختر.

در مقطعی دیگر: تخم‌مرغ فابرژه: قصه‌ی خود فابرژه و بعد ظهور غول چراغ جادو، غولی که در شرایط موجود از پس هیچ کاری برنمی‌آید و منفعل، نظاره‌گر تقلای جنون‌وار ارباب است؛ داعش: لحن گزارشی از فجایعی که این گروه در منطقه به‌بار آورده و استفاده از فونت آشفته‌ی به رنگ سیاه و درهم؛ هیتلر: اشاره به سخنرانی و اختگی هیتلر و تعمیم این حالت به معلم و همسر خود؛ آتش‌سوزی بیمارستان: آتش‌زدن ماکت خانه‌ای رؤیایی و … .

هم‌چنین، در ادامه‌ی این واکاوی، در فصلی از رمان، راوی بی‌مقدمه و گزارش‌گونه تعریفی از شکنجه و موارد منع آن ارائه می‌دهد. ترس منتهی می‌شود به شکنجه و راوی در نقش یک بازجو و شکنجه‌گر شروع می‌کند به تخلیه‌ی اطلاعاتی خود!

بدون استثنا ردپا و نشانه‌های ترس را در همه‌ی این انتخاب‌ها می‌توان دید، انگار که کاراکترها سخاوتمندانه صفت خود را به راوی بخشیده‌اند و یا تحمیل کرده‌اند. همه‌ی این موارد بیانگر القای بیرونی ترس و درونی‌شدن آن است و کارکردی‌بودن «نوستالژی» هم‌چنین در حکم یک حربه‌ی معمول و نخ‌نماشده برای جذب مخاطب است که در کنار وقایع عصر حاضر، قرائتی نو و هدفمند از آن ارائه شده و دست‌آویزی برای نقد زمینه‌های تاریخی ترس، نقد شیوه‌های مدیریت جمعی و هم‌چنین سیبل‌قراردادن رسانه و تلویزیون به منزله‌ی طلایه‌داران این جریان است. حتی لحن تمسخرآلود، هجوآمیز و نگاه طنزی که بر کلیت کار سایه انداخته، در کنار پیروی از قواعد و مبانی پست‌مدرنیستی، در خدمت بیان ایده‌ی اصلی است.

و در نهایت هم اسم کتاب، جدای از جذابیت‌هایی که دارد، انگار پیش از آن‌که وام‌دار نسخه‌ی اصلی (آلیس در سرزمین عجایب) باشد، کنایه‌ای به شرایط موجود و نیز اشاره به عوامل بیرونی آن است: ولی این‌جا خیلی عجیبه!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

 
کتاب‌ها
مقالات
 
 
انجمن رمان ۵۱
آن‌ها که برای بودن در کنار ما، برای بودن در این انجمن، تمایل خود را اعلام کردند پنجاه‌و‌یک نفر بودند. برای همین، نامِ نامیِ پنجاه‌و‌یک را برگزیدیم برای انجمن تا تأکید کرده باشیم بر مبارکی حضور فردها، حضور یک‌یک‌ها برای شکل‌گیری «ما». بعد از آن، فکر کردیم بیاییم آن فکرها و حرف‌ها و بحث‌ها و جدل‌ها را با دیگران به اشتراک بگذاریم؛ به جای این که پنجاه نفرمان مخاطب یکی‌مان باشیم، پایگاه‌ی برپا کنیم به یُمن حضور همه‌ی آنانی که در هوای رمان فارسی نفس می‌کشند. این چنین بود که پایگاه انجمن رمان پنجاه‌و‌یک شکل گرفت تا از این پس، حرفی اگر درباره‌ی رمان داریم، آشکارا بزنیم و شما را به مشارکت دعوت کنیم؛ شاید، شاید بتوانیم هوایی تازه باشیم در آلودگی هوای زمستان ۱۳۹۳.
پایگاه انجمن رمان پنجاه‌و‌یک

سردبیر: مصطفی انصافی
دبیر رمان خارجی: هنگامه مظلومی
دبیر رمان ایرانی: علیرضا رحیمی موحد
دبیر رمان اعضا: لیلا عطارچی
مشاور هیئت تحریریه: محمدحسن شهسواری
لینکده: سید وحید جمالی، نیلوفر انسان
 

مطالب منتشرشده در این پایگاه صرفاً دیدگاه نویسنده‌ی آن است و لزوماً دیدگاه پایگاه انجمن رمان 51 نیست.

بازنشر همه یا بخشی از مطالب این پایگاه در رسانه‌ها و نشریات، تنها با ذکر منبع و درج لینک مبدأ مجاز است.

تماس با ما