روایتی درونی و تفسیرگر در سایه های مدام

شکل دایره‌ایِ زمان

آرش محمودی

رمان سایه‌های مدام اولین تجربه‌ی نویسنده در وادی رمان‌نویسی است، اما به نظرم اثری جدی در پرونده‌ی کاری او به‌حساب می‌آید، اثری زنانه که هرچند به کلیشه‌ی معروف این سال‌های نویسندگان زن «ستم‌دیده» تنه می‌زند، با تمهیداتی که نویسنده اندیشیده، از غرق‌شدگی در این وادی نجات یافته.

saye-haye-modam

زن‌های سایه‌های مدام هر یک به طریقی با بحران انزوا، فرار و مرگ دمخورند، اما به همان اندازه مردهای رمان هم به این وضعیت گرفتارند و روایت پایاپای و بی‌طرفانه‌ای از سرنوشت هر یک از شخصیت‌ها می‌بینیم که قضاوت را سخت می‌کند، هرچند در نهایت روایتی زنانه از مصائب این جنس را می‌نگریم، روایتی درونی و تفسیرگر برای نمایش ناپایداری‌های تحمیلی و بیرونی. نویسنده سه مقطع تاریخی را برای روایت انتخاب کرده، سه مقطع بحرانی که موجبات بحران‌هایی خانوادگی و فردی را فراهم آورده‌اند، خانواده‌ای که در کوران اتفاقات مهم اجتماعی سر برآورده و متلاشی می‌شود.

علاوه بر نقش کارکردگرایانه‌ی اسم رمان و سایه‌ی این نام بر کلیت اثر، به نظرم جمله‌ی کلیدی‌ای که روح و تم اثر را شکل داده در فصلی از رمان رو می‌شود: «کی بود می‌گفت تاریخ دوباره تکرار می‌شود و بار دومش کمدی است؟!» شخصیت‌های اصلی در حرکتی دایره‌مانند قدم در راه یکدیگر می‌گذارند و انگار به گذشتگان خود تبدیل می‌شوند. شکل روایت هم به گونه‌ای است که مدام سعی در از بین‌بردن فاصله‌های زمانی و تاریخیِ بین مقاطع داستان دارد و القای این یکی‌شدگی از نقاط برجسته‌ی رمان است. پدر، عمه و دوستان خانوادگیِ شیدا، در بحبوحه‌ی انقلاب، درگیر پرونده‌ای سیاسی می‌شوند. این اتفاق منجر به مرگ دوستان خانوادگی و به‌هم‌خوردن آرامش خانواده می‌شود و در نهایت، به اتفاقی تراژیک ختم می‌شود که راوی به نوعی زندگی‌اش را زیر سایه‌ی آن اتفاق می‌بیند.

همه‌ی این مصائب پس‌زمینه‌ای سیاسی دارند، اما نیمه‌ی دیگر رمان نمایی فوکوس‌شده از زندگی شیدا و برادر اوست. چیزی که زندگی شیدا را به‌هم می‌ریزد مسئله‌ای اقتصادی است، و عاملی که زندگی برادر را به‌چالش می‌کشد بحرانی اجتماعی و عاطفی است. وجه اشتراک سقوط‌ها و چرخش‌ها اما یکی است: مهاجرت، فرار و مرگ. نویسنده موقعیت را طوری می‌چیند که در عین همانندی در کلیت و نتیجه، از منظر اجرا با هم متفاوت‌اند. روایتی که ختم به همان جمله و شکل دایره‌ای و نگاه اسطوره‌ای به تاریخ می‌شود و حتی این نگاه را به‌چالش می‌کشد: «و بار دومش کمدی است». در کنار این کلیت، استفاده‌ی منطقی از عناصر داستانی را هم می‌توان از نکات برجسته‌ی رمان دانست. مثلاً، «تعلیق» یکی از شگردهایی است که نویسنده به‌درستی از آن بهره برده و مخاطب را با روایت نرم و پرحوصله‌ای مواجه می‌کند که در هر فصل از آن گرهی از داستان باز می‌شود و زاویه‌ای پنهان نمایان می‌شود و یا در ساخت «لحن»، با این‌که دو مقطع زمانی کودکی و بزرگ‌سالی شیدا با فاصله‌ی نامحسوسی از هم روایت می‌شوند و حتی گاهی در هم می‌آمیزند، می‌توان ردپای این تسلط و احاطه را در به‌کارگیری درست لحن راوی و دیگر شخصیت‌ها دید.

در میان همه‌ی حسن‌هایی که ذکر آن رفت، به نظرم رمان دو ضعف مهم دارد که سیر روایی را تا حدودی کند و مبهم می‌کند: اول این‌که استفاده‌ی بیش از اندازه‌ی راوی از تشبیه، که هرچند در جهت شخصیت‌پردازی و هر چه بیش‌تر درونی‌کردن زاویه‌ی دید است، در مقاطعی موجب ایستایی می‌شود و اجازه‌ی جولان و شراکت مخاطب در متن را نمی‌دهد؛ یعنی همه‌ی تصاویر و تعابیر ساخته می‌شود و حکم‌گونه به‌نظر می‌رسد. نکته‌ی دوم این‌که نوعی محافظه‌کاری و در پرده‌گفتن بر اثر سایه انداخته که در آن، در مقایسه با موضوع حساسی که انتخاب شده، انتظار بی‌پروایی بیش‌تری می‌رود. با همه‌ی این‌ها، سایه‌های مدام رمانی خوشخوان و دغدغه‌مند است که بخش‌هایی از تاریخ مهجور و روایت‌نشده‌ی معاصر را به‌چالش می‌کشد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

 
کتاب‌ها
مقالات
 
 
انجمن رمان ۵۱
آن‌ها که برای بودن در کنار ما، برای بودن در این انجمن، تمایل خود را اعلام کردند پنجاه‌و‌یک نفر بودند. برای همین، نامِ نامیِ پنجاه‌و‌یک را برگزیدیم برای انجمن تا تأکید کرده باشیم بر مبارکی حضور فردها، حضور یک‌یک‌ها برای شکل‌گیری «ما». بعد از آن، فکر کردیم بیاییم آن فکرها و حرف‌ها و بحث‌ها و جدل‌ها را با دیگران به اشتراک بگذاریم؛ به جای این که پنجاه نفرمان مخاطب یکی‌مان باشیم، پایگاه‌ی برپا کنیم به یُمن حضور همه‌ی آنانی که در هوای رمان فارسی نفس می‌کشند. این چنین بود که پایگاه انجمن رمان پنجاه‌و‌یک شکل گرفت تا از این پس، حرفی اگر درباره‌ی رمان داریم، آشکارا بزنیم و شما را به مشارکت دعوت کنیم؛ شاید، شاید بتوانیم هوایی تازه باشیم در آلودگی هوای زمستان ۱۳۹۳.
پایگاه انجمن رمان پنجاه‌و‌یک

سردبیر: مصطفی انصافی
دبیر رمان خارجی: هنگامه مظلومی
دبیر رمان ایرانی: علیرضا رحیمی موحد
دبیر رمان اعضا: لیلا عطارچی
مشاور هیئت تحریریه: محمدحسن شهسواری
لینکده: سید وحید جمالی، نیلوفر انسان
 

مطالب منتشرشده در این پایگاه صرفاً دیدگاه نویسنده‌ی آن است و لزوماً دیدگاه پایگاه انجمن رمان 51 نیست.

بازنشر همه یا بخشی از مطالب این پایگاه در رسانه‌ها و نشریات، تنها با ذکر منبع و درج لینک مبدأ مجاز است.

تماس با ما