پرواز بر فراز مرزهای ادبیات

روایت یک جدال آخرالزمانی

حسن اجرایی

آناتومی پرندگان دومین اثر از رمان سه‌جلدی‌ای است که، به گفته‌ی خود کتاب، یک رمان علمی ـ تخیلی است. این رمان توانست اذهان عمومی را درباره‌ی مزیت‌های چشم‌انداز سبز و برنامه‌های سیمرغ آگاه کند و، مهم‌تر از آن، نشان دهد که کلان‌شهر بنیاد سیروس تا چه حد گزاف است و چه معضلاتی در زندگی هرروزه‌ی مردم ایجاد می‌کند. این‌ها چیزهایی است که خود کتاب درباره‌ی خودش می‌گوید. اما آیا واقعاً من در قامت یکی از اعضای اذهان عمومی با مطالعه‌ی آناتومی پرندگان آگاهی ویژه‌ای به‌دست آورده‌ام؟‌ آیا تصور روشنی از بنیاد سیروس و چشم‌انداز سبز و برنامه‌های سیمرغ یافته‌ام؟

ما در داستان‌های علمی ـ تخیلی با جهانی نو مواجهیم، جهانی که قوانین و روابط و مناسباتی تازه و متفاوت دارد، جهانی غیر از آنچه همواره با آن سروکار داریم، و بالأخره جهانی که چرخ‌دنده‌هایش باید برای هم ساخته شده باشند. آناتومی پرندگان استعداد فراوانی برای رسیدن به داستان علمی ـ تخیلی دارد، اما آنچه در دستان ماست هنوز آن چیزی نیست که باید باشد. ما در آناتومی پرندگان با روابط این‌جهانی طرفیم، اما به همراه و در کنارِ ایده‌های بکر و دست‌نخورده و تازه‌ای که هر کدامشان می‌توانند ریشه‌ای برای درختی تنومند باشند و یک داستان علمی ـ تخیلی مستقل را به‌بار بنشانند. تولد و گسترش ایده‌های چرب یکی از همین ایده‌های بکر است که می‌توانست ورز بخورد، به داستان پر و بال بدهد و چیزی به روح آن بیفزاید، نه آن‌که در گوشه‌ای متولد شود و بی‌آن‌که تحرکی در داستان ایجاد کند، کنار برود و تا آخرین صفحه‌های داستان هم دیگر اثری از آن نبینیم. یا حتی «صادق»ِ داستان که چقدر شبیه صادق هدایت است، اما معلوم نیست این شخصیت به کار کجای داستان می‌آید.

از این‌ها که بگذریم، می‌توان نگاهی از دورتر و مضمونی‌تر به آناتومی پرندگان انداخت: مضمونی که می‌توان آن را روایت یک جدال آخرالزمانی دانست، جدالی بر سر تسخیر نهایی قدرت در جهان و به‌دست‌آوردن همه‌ی نیروها و حکومت بر زمین. برساختن دوگانه‌ی «چشم‌انداز سبز» و «بنیاد سیروس» شاید اصلی‌ترین مضمون این رمان باشد، مضمونی که در ادبیات دینی و ملی ما بارها تکرار شده، اما کم‌تر دیده‌ایم یک رمان علمی ـ تخیلی به آن بپردازد و قصه‌ای ساز کند. آناتومی پرندگان، گرچه حرف واضحی نمی‌زند، می‌توان از نشانه‌ها و نمادهای آن دریافت که می‌کوشد دوگانه‌ی سوسیالیسم و لیبرالیسم، دوگانه‌ی عدالت و بازار، دوگانه‌ی تخصص و تعهد، و سرانجام دوگانه‌ی سرمایه و مردم را برجسته کند. با این همه، این رمان بیش از آن‌که یک داستان علمی ـ تخیلی جذاب با جهانی جدید و هیجان‌انگیز باشد، یک شبه‌یادداشت بلند است که تلاش کرده درگیری‌های میان قطب‌های آخرالزمانی را روایت کند.

شاید، چنان‌که در صفحه‌های ابتدایی آناتومی پرندگان آمده، این اثر داستانی تلاشی است برای فراترگذاشتن پا از مرزهای ادبیات؛ و شاید نویسنده‌ی سه‌گانه‌ی اقیانوس نهایی در حال پایه‌گذاری سبکی جدید است که رمان‌خوانان و علاقه‌مندان به ادبیات امروز از درک آن عاجزند. ادبیات امروز ما باید قدردان انسان‌های تنهایی باشد که قدم‌های تازه برمی‌دارند و تنهاماندن ترسی در دل آن‌ها نمی‌اندازد. با این حال، نباید ناگفته بماند که آناتومی پرندگان قصه‌گو نیست، سرگرم‌کننده نیست و معلوم نیست برای کدام مخاطبان ادبیات فارسی معاصر نوشته شده است. علاوه بر این، دچار برخی تضادهای مفهومی هم هست، چنان‌که در یک جا بر گرانی قیمت هواپیماهای ساخت بنیاد سیروس پای تأکید می‌فشارد و هواپیماهای ارزان‌قیمت محدوده‌های سبز را ستایش می‌کند و، دو صفحه‌ی بعد، تأکید می‌کند که مردم همه چیز را سبز و ارگانیک می‌خواهند، نه فقط انبوه و ارزان.

آناتومی پرندگان شاید نوشته شده تا به خوانندگانش نشان بدهد که «شکوه جهان اسلام و عدالت و برادری دوباره جهان رو پر می‌کنن، نه ارزش‌های بازار». اما متأسفانه این جمله جز آن‌که یک بار در متن کتاب آمده، در روح آن جاری نیست و تنها جمله‌ای گل‌درشت و حتی هجوآلود به‌نظر می‌آید. آخرین سخن این‌که در مواجهه با رمان آناتومی پرندگان هم می‌توان تصور کرد که کتاب در پی هجو «شعر مقاومت» است و هم می‌توان با نگاهی متفاوت، مدح شعر مقاومت را از آن برداشت کرد؛ هم می‌توان قهرمان داستان را یک منجی دید و هم می‌توان او را لاتی با رفتارهای عجیب تصور کرد؛ هم می‌توان دید که انسان‌ها چگونه با تکیه بر تصمیم و اراده‌ی خود در برابر قدرت‌ها می‌ایستند و آن‌ها را به زانو درمی‌آورند و هم می‌توان نوعی جبرگرایی تاریخی را از آن استخراج کرد؛ چراکه هم ارس، قهرمان داستان، از سر جبر قهرمان داستان بود و هم پدرش، که او را بدین کار واداشته بود، از سر اجبار پا در این راه نهاده بود. باید دید این همه تفاوت و تضاد از کجاست، عمدی است یا سهوی.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

 
کتاب‌ها
مقالات
 
 
انجمن رمان ۵۱
آن‌ها که برای بودن در کنار ما، برای بودن در این انجمن، تمایل خود را اعلام کردند پنجاه‌و‌یک نفر بودند. برای همین، نامِ نامیِ پنجاه‌و‌یک را برگزیدیم برای انجمن تا تأکید کرده باشیم بر مبارکی حضور فردها، حضور یک‌یک‌ها برای شکل‌گیری «ما». بعد از آن، فکر کردیم بیاییم آن فکرها و حرف‌ها و بحث‌ها و جدل‌ها را با دیگران به اشتراک بگذاریم؛ به جای این که پنجاه نفرمان مخاطب یکی‌مان باشیم، پایگاه‌ی برپا کنیم به یُمن حضور همه‌ی آنانی که در هوای رمان فارسی نفس می‌کشند. این چنین بود که پایگاه انجمن رمان پنجاه‌و‌یک شکل گرفت تا از این پس، حرفی اگر درباره‌ی رمان داریم، آشکارا بزنیم و شما را به مشارکت دعوت کنیم؛ شاید، شاید بتوانیم هوایی تازه باشیم در آلودگی هوای زمستان ۱۳۹۳.
پایگاه انجمن رمان پنجاه‌و‌یک

سردبیر: مصطفی انصافی
دبیر رمان خارجی: هنگامه مظلومی
دبیر رمان ایرانی: علیرضا رحیمی موحد
دبیر رمان اعضا: لیلا عطارچی
مشاور هیئت تحریریه: محمدحسن شهسواری
لینکده: سید وحید جمالی، نیلوفر انسان
 

مطالب منتشرشده در این پایگاه صرفاً دیدگاه نویسنده‌ی آن است و لزوماً دیدگاه پایگاه انجمن رمان 51 نیست.

بازنشر همه یا بخشی از مطالب این پایگاه در رسانه‌ها و نشریات، تنها با ذکر منبع و درج لینک مبدأ مجاز است.

تماس با ما